مکتب و ایدئولوژی

اردیبهشت ۲۶, ۱۳۹۷

رابطۀ دین و ایدئولوژی همواره مورد توجه و اهتمام متفکران بوده و این یک پرسش جدی است که براستی چه رابطه و نسبتی میان دین و ایدئولوژی وجود دارد. بررسی تفصیلی و کامل در این زمینه نیازمند پژوهش ها و بررسی های مبسوط و بلند مدت است که از حوصله این نوشتار بیرون است.

جهان‏بینى به معناى نگرش کلى به هستى و انسان است، که پاسخ‏گوى سؤالات اساسى انسان مى‏باشد؛ از قبیل اینکه: 1- آیا جهان آفریدگارى حکیم و توانا دارد، یا خود به خود به وجود آمده است؟ 2- آیا جهان غایتى دارد و به سوى هدفى تعیین شده در حرکت است؟ 3- آیا انسان در اعمال و رفتار خود مختار و مسؤول است یا مجبور و فاقد مسؤولیت؟ 4- آیا انسان پس از مرگ نابود مى‏شود و مرگ به معناى فناى حیات آدمى و یا تغییر شکل حیات انسان است و آدمى حیاتى جاوداندارد؟ 5- اگر حیات آدمى جاودان است، نیکبختى و شوربختى در حیات پس از مرگ چگونه است و به چه عواملى بستگى دارد؟ جهان‏بینى‏ها به اعتبارات گوناگونى قابل تقسیم‏اند که مهمترین آنها عبارت است از:
الف) از جهت روش و متد:
از نگاه روش شناختى (Methodologic) جهان‏بینى به چهار دسته تقسیم مى‏شود:جهان بینى علمى، جهان بینى فلسفى، جهان بینى عرفانى و جهان بینى دینى (وحیانى).
ب ) از نظر محتوا:
از دیدگاه محتوایى جهان‏بینى به دو دسته تقسیم مى‏شود: الهى و مادى
ایدئولوژی
ایدئولوژیها و مکتبها زاده جهان بینیها هستند. ایدئولوژی یعنی مکتبی که بایدها و نبایدها را مشخص می‏کند. مکتبی که انسان را به یک هدفی دعوت می‏کند و برای رسیدن به آن هدف راهی ارائه می‏دهد. ایدئولوژی می‏گوید: چگونه باید بود؟ چگونه باید زیست؟ چگونه باید شد؟ چگونه باید ساخت؟ (از ماده سازندگی)؛ یعنی خود را چگونه باید بسازیم؟ طبق چه الگویی باید بسازیم؟ جامعه خودمان را چگونه باید بسازیم؟ ایدئولوژی به این امور پاسخ می‏دهد، می‏گوید: این چنین باش، این چنین زندگی کن، این چنین بشو، اینچنین خود را بساز، این چنین جامعه خود را بساز. اینها همه «چرا» دارد؛ تو میگویی اینچنین باش، چرا باید اینچنین باشم و آنچنان نباشم؟ میگویی این چنین زندگی کن، چرا این چنین زندگی کنم؟ چرا آنچنان زندگی نکنم؟ میگویی اینچنین بشو، اینچنین خود را بساز، اینچنین هدف انتخاب کن؛ این چراها را «جهان بینی» پاسخ می دهد، می گوید: وقتی من می گویم اینچنین باش، چون هستی این چنین است، ساختمان جهان اینچنین است، انسان چنین موجودی است، جامعه چنین حقیقت و ماهیتی دارد، چنین قوانین و سننی دارد، روان انسان چنین هویّت و چنین قوانین و سنتی دارد، جهان اینچنین یا آنچنان است. جهان بینی به ما خبر می دهد از [اینکه] چه هست، چه نیست، چه قانونی بر جهان و بر انسان حاکم است، چه قانونی بر جامعه حاکم است، حرکتها به سوی چه جهتی است، طبیعت چگونه حرکت دارد و اصلاً هستی چیست. هر طور که ما در مورد جهان بینی فکر کنیم ناچار ایدئولوژی ما تابع جهان بینی ما خواهد بود؛ مثلاً امکان ندارد که انسان جهان را ماده محض بداند و انسان را مادی محض، ولی برای زندگی در جهان جاوید هم فکر کند که اگر می خواهی سعادت جاوید داشته باشی چنین و چنان باش؛ دیگر سعادت جاویدی در کار نیست. این است که می گویند ایدئولوژی زاده جهان بینی است. جهان بینی به منزله زیر بنای فکر است و ایدئولوژی به منزله رو بنا؛ یعنی در یک دستگاه فکر و اندیشه، جهان بینی حکم طبقه زیرین و ایدئولوژی حکم طبقه روئین را دارد که بر اساس آن و بنا بر اقتضائات آن ساخته شده است. اگر بخواهیم به تعبیر علمای قدیم خودمان بیان کنیم، باید این طور بگوییم که ایدئولوژی حکمت عملی است و جهان بینی حکمت نظری؛ حکمت عملی زاده حکمت نظری است، نه حکمت نظری زاده حکمت عملی.

https://encrypted-tbn0.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcRBzbMWf1i-rPl1oLr-OL9t73PM-g2AlrDp948owJh5Tnf4F9JZ2w

دین مرامنامه ای است که به ما می آموزد که ما خدا نیستیم; انسانی که خودش را خدا نمی داند رفتاری دارد، سیاستش سیاست بندگان است، نه سیاست خدایان، حکومتش حکومت بندگان است، نه حکومت خدایان، اخلاقش اخلاق بندگان است، نه اخلاق خدایان و . . . ایدئولوژی مرامنامه انسان معترض است که در همه چیز این جهان می توان به چشم تجدید نظر نگاه کرد و به دلیل اینکه ایدئولوژی معطوف به عمل است و معطوف به مصلحت سیاسی، یک حزب دارد دیگران را بیرونی حساب می کند و در پایان نتیجه می گیرد که دین اصلا ایدئولوژیک شدنی نیست .

به نظر سروش از خصوصیات عمده دین، حیرت است که با ساده نگری ایدئولوژی قابل جمع نیست . او در تئوری قبض و بسط شریعت، ماهیت دین را حیرت و ناگویایی و رسالت دین را حیرت زایی می داند . دین هیچ گاه در دسترس نیست و آنچه هست فهم، از دین می باشد و آن هم سیال و متفاوت است . . . باید در دین به حداقل قناعت کرد و میدان را به عقل و تجربه و برنامه های عملی بشری داد.

It's only fair to share...Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on TumblrShare on LinkedIn

Tags ;

Leave a Comment

Please keep in mind that comments are moderated and rel="nofollow" is in use. So, please do not use a spammy keyword or a domain as your name, or it will be deleted. Let us have a personal and meaningful conversation instead.